bedelboseli.com
بەهدینی - مالپەرا بەدەل بۆسەلی

دیرۆکا پەیدابونا نیژادێ (قەومێ) کورد و راستییا نەورۆزێ

بەدەل بۆسەلی: کورد و پێشیێن کوردستانیان کینە؟ نەورۆز چیە؟ خەلەتی و راستیێن ل سەر نەورۆزێ هاتنە نڤێساندن… ئاری ئانکو ئاریەن کینە؟ ژ پێشیێن کوردان هوری، ئورارتو، میتانی و مەد (ماد) کینە؟ د ڤێ گۆتارێ دا، ئەم دێ راهێ نژاد، زمان و چاندا کوردان بنڤێسین.

گۆتار: بەدەل بۆسەلی، www.bedelboseli.com

چاند و زمانێ کوردێن ئەڤرۆ ئاری ئانگۆ ئاریەنی یە. لێ بەلێ ل دەستپێکا دیرۆکێ دا، زمان و چاندا کوردان نە ئاری بو. نەتەوەیێ کورد ژ نژادێن وەکی( هوری، ئورارتو و ئاریەن) پێک هاتی یە. ئانکو کنێتەیا کوردان ژ چەند نەتەوەیێن کەڤن (قەدیم) تێکەلە. لێ بەلێ چاند و زمانێن دی یێن کوردان حەلیان و ئیرۆ هەمو کورد ب زمانێ ئاری دئاخڤن. ئەم دکارین بێژین هەموو زاراڤێن کوردی ژ زمانەکێ ئاری پەیدا بونە.

دەولەتا مەدیا (مادیا) ب شۆرەشا نەورۆزێ هاتیە ئاڤاکرن. پێشیان کوردان مەدی (مادی) نژادەکێ ئاری بون و ڤێ دەولەتێ زمان و چاندا ئاری ل ناڤ هەمو کوردان بەلاڤکر. ئازەریێن راستەقینە و ژ ٢٠ ملیۆنان زێدەتر بەلوچی ئانکو خەلکێ بەلوچیستانێ ژی نەڤیێن مەدیان. ئانکو عەسل کوردن.

ئەم دێ چاڤکانیێن ڤان زانیاریان ب زانستی د ڤێ گۆتارێ دا پێشکێش بکین.

دەما مە گۆت مەدی پێشیێن کوردانن، گەلەک ئالی دبێژن،چاڤکانیا ڤێ زانیاریێ نینە. لێ بەلێ پسمامێن کوردان بەلوچییان ئەڤ چاڤکانی پاراستی نە و ئانینە حەتا رۆژا ئیرۆ.

وەلاتێ بەلوچییان بەلوچیستان ژ ئالیێ پاکستان، هندستان و ئیرانێ ڤە هاتیە داگیرکرن. و هەژمارا وان ٢٠ ملیۆنە. بەلوچییان ٢ پەرتوکێن خۆ یێن قەدیم حەتا رۆژا ئیرۆ پاراستی نە. د پەرتوکا عەشیرێن مەدیان دا دبێژە، بەلوچ کوردن و نەڤیێن مەدیانن.

دەولەتا مەدیا (مەدی) ب شۆرەشا نەورۆزێ هات دامەزراندن. هندەک زانیار دبێژن، چ تێکلیا نەورۆزێ ب جەژنا بهارێ ڤە نینە. ب هزرا منێ مومکینە کو چارشەمبا سۆر یا کو ئێزدی هەیڤا نیسانێ پیرۆز دکەن، نەورۆزا راستین بە. و کورد ب خەلەتی ٢١ی ئادارێ وەکی جەژنا بهارێ پیرۆز دکەن.

بەری کو دەولەتا مەدیا بێتە ئاڤاکرن، دەولەتا ئاشوریان سەردەست بو. تێ زانین کو گەلەک زۆردەستی ل خەلکێن دەڤەرێ دکرن. هەر وەها د دیرۆکێ دا دەولەتێن کوردان ژی د ناڤ دە هەموو دەولەتان زۆر دەستی ل خەلکێ کرنە. پێشیێن کوردان ژی ل هەمبەری زۆردەستییا دەولەتا ئاشوری سەرهلدان و خوە رزگار کرن. رۆژا رزگاری و ئازادیێ وەکی جەژن پیرۆز کرن. ئەم ژ ڤێ جەژنێ را دبێژن جەژنا نەورۆزێ. لێ بەلێ هندەک کەس جەژنا نەورۆزێ و جەژنا تۆلهلدانێ یێن کو کورد پیرۆز دکەن، تێکلی هەڤ دکەن و دبێژن، مەدیاین نەینەوا وەرگرت، رێڤەبەرێن ئاشوریان کوشتن و جەژنا نەورۆزێ پیرۆز کرن. ئەڤ گۆتن خەلەتە. ژبەر کو بەری نەینەوا ژ ئالیێ کوردان ڤە هاتیە وەرگرتن، کورد ئازاد ببون نەورۆز دهات پیرۆز کرن. پشتی سالان دەولەتا کوردان ب هێز دبە و نەینەوایێ وەردگرە. پاشایێ ئاشوریان دا کو نەکەڤە دەستێ مەدیان خوە داڤێژە ناڤ ئاگری و دمرە. ئەڤ رۆژ وەکی جەژنا تۆلهلدانێ دهێتە پیرۆزکرن و چ پەیوەندیا وێ ب جەژنا نەورۆزێ ڤە نینە. ژخۆ نەینەوا هەیڤا پایزێ هاتبو وەرگرتن و نەورۆز وەرزا بهارێ تێتە پیرۆزکرن.

وێ دەمێ پێشیێن کوردان بۆ پارێزگاران دگۆتن کاوا. ژ بۆ رزگاریێ ٣ پارێزگارێن ئانکو کاوایێن مەدی یەکتیا خۆ دروست کرن و وەلاتێ خۆ ژ بندەستیێ رزگار دکەن. دەستانا کاوایێ ئاسنکار چیرۆکە و ل سەر بنگەها ڤێ راستیێ هاتیە ڤەگۆتن.

هندەک لێکۆلینەر ژی دبێژن: زوهاک پاشایێ مەدیان یێ دوماهیێ یە. کاوایێ ئاسنکار زوهاک کوشت و ئەڤ دەولەتا کوردان ژ ناڤبر لەوما فارس پەسنا کاوایێ ئاسنکار دکەن.

نەڤییێن مەدییان: کورد، بەلوچ و ئازەری

نەڤییێن مەدییان: کورد، بەلوچ و ئازەری
نەڤییێن مەدییان: کورد، بەلوچ و ئازەری

حەتا ئەم کورد خۆ ناسنەکین، نکارین نەورۆزێ ژی تێبگەهین. لەوما ئەم ل دەستپێکێ بەرێ خۆ بدەین دیرۆکا عەسلێ نژادێ کورد.

گۆتنا کوردستان ژ پەیڤێن کورد و ستان پێکدهێت ئەم باش دزانین کو د دیرۆکا کەڤن دا جیرانێن کوردان ژ کوردان رە دگۆتن، (کورتی، کاردا، کادوو، کاردوخ،گورد، گوت،کۆرتوخ، گۆرتای، کوردایە) [١]-[٢]

رامانا پەیڤا کورد وەکی چیای [٣] و قەهرەمان [٤] تێتە زانین.
هەژی گۆتنێ یە کو کوردێن زازا ژ خوەرا دبێژن کرد. یەکەمین پەرتوکا زازاکی یا د دەستێ مە دە، مەولودا کو مەلایێ خاسی نڤیسێ یە. د مەولودا زازاکی دە دبێژە، ئەڤ مەولود ب زمانێ کردی هاتیە نڤێساندن. [٥] [٦]

رامانا پەیڤا -ستان ژی ئەڤە:

وەلات و وار. ستان، پەیڤەکا ئاری یە. ڕهێ پەیڤا ستەند یا ئنگلیزی ژی ئەڤ پەیڤە. زمانێن ئنگلیزی، روسی، کورد، پەرسی (فارسی)، فرەنسی، هند، بەلوچ… ئارینە. [٧]

گەلەک جاران دەما ئەم بەحسا پەیڤەکا کوردی دکەین، هندەک کەس دبێژن، ئەڤ پەیڤ فارسی یە، نە کوردی یە. تایبەت زانیارێن تورک دبێژن، ئەڤ پەیڤ هەموو فارسی نە، و کوردی نە زمانە. عەرەبی، تورکی و فارسی تێکەل کرنە و ژێرە دبێژن زمانێ کوردی. ئەڤ رامان ژ زانیاری و زانستێ دورە، ب هەستێن فاشیست بۆ ژناڤبرنا نەتەوەیێ کورد تێن پێشکێشکێشکرن. عەسلێ زمانێ کوردی، فارسی، بەلوجی، هندی، ئنگلیزی، روسی، ئیسپانی… یەکە. و ئەڤ زمان ژ یەک مالباتێنە. لەوما پەیڤێن وان دشبن هەڤ. ئەم نکارن بێژن فارسان ژ کوردان وەرگرتی یە ئان کوردان ژ فارسا وەرگرتی یە.

زمانێن ئاری: هیند ئەورۆپی
زمانێن ئاری: هیند ئەورۆپی
زمانێن ئێرانی (ئیرانی): کیردت، فارسی، بەلوچی، پەشتو، ئازەری
زمانێن ئێرانی (ئیرانی): کیردت، فارسی، بەلوچی، پەشتو، ئازەری

بۆ نمونە پەیڤا ستێر ب ئینگلیزی ستار، ب فارسیسیتارە ب هندی ستارایە. ئەڤ پەیڤەکا ئاری یە و مالێ هەموو نەتەوەیێن ئارییە. نابێ کەسەک بێژەکوردان ژ فارسان وەرگرتییە ئان ژی فارسنا ژ کوردان وەرگرتیە.

دیرۆکا کوردان ژ ٢ سەردەمێن سەرەکی پێکدهێت:

١. سەدەرما چاند و زمانێ کوردێن کەڤن (قەدیم):

دەوکلەتێن خوری (هوری)
دەوکلەتێن خوری (هوری)

وەسا دیارە ئەز دی چاندا کوردان یا قەدیم دپارێزن. ژبەر کو ئەم گەلەک جاران دبینن کو ئەزدی دبێژن ئەم خوری ئانکو هوری نە. براستی ژی دەما ئەم بەرێ خۆ ددەن دەستپێکا دیرۆکێ دبینین کو پێشیێن کوردان یێن پێشین خوری ئانکۆ هوری نە. چاند و زمانێ خوریان ل سەرانسەرێ کوردستانێ دهاتە ئاخفتن. وێ دەمێ گەلەک نژادێن هیری هەبون. ناڤێن وان نژادان ئەڤەنە: گوتی، مەلیدی، هەرکاری، موشکو، هەرکاری، کاردو، مانا، نایییری… پرانیا ناڤێن عەشیر و شارێن کوردان ژ زمانێ هوری نە.

هەروەها پسمامێن خوریان ئورارتو ژی پێشیێن کوردانن. زمانێن خوری و ئورارتویان ژ یەک مالباتێ بون. وەکی بادینی و سۆرانی نێزیکی هەڤ بون. لێ مخابن رۆژا ئیرۆ هەردو زمان نەمانە و ل شونا وان کوردیا ئاری ئەم دئاخڤین.

٢. سەردەما چاند و کوردێن ئەڤرۆ:

پێشیێن کوردان مەدی (ماد)، ئاری بون و نژادەکی بچوک بون ل کوردستانێ. پشتی دەمەکێ دبن دەستهەلات و ل سەرانسەرێ کوردستانێ بلاڤ دبن. [١٢] زمانێن خوری و ئورارتویان د ناڤ زمانێ مەدیان دە دحەلت و ژ ناڤ دجت. ب ڤێ پێڤەژۆیێ نەتەوەیێ کورد یێ ئەمرۆ پێکدهێت.
رۆژا ئیرۆ؛ کورد، بەلوچ و ئازەری نەڤیێن مەدیان. هەژی گۆتنێ یە کو ئازەریێن عەسلی و تورک ژ هەڤ جودانە.

بۆ نمونە گەلەک کورد ژ بۆ ئاڤژەنیێ پەیڤا مەلەڤانی بکار دئینن، ل باکورێ کوردستانێ هندەک کورد ژی پەیڤا سۆبەری بکار دئینن. مەلەڤانی پەیڤەکا ئاری، سۆ (ئاڤ) ژی پەیڤەکا خوری یە. ئەڤ پەیڤ ژ زمانێ کوردی وەکی سو دەرباسی تورکی بویە.

٣ زمانێن سەرەکی ژ زمانێ مەدی پەیدابونە: کوردی، ئازەری و بەلوچی.

زمانێن مەدی: کوردی، بەلوجی و ئازەری
زمانێن مەدی: کوردی، بەلوجی و ئازەری

یەک ژ کەڤنترین پەرتوکێن بەلوجیان کوردگەلنامەکە. رامانا ناڤێ کتێبا وان نامەیا گەلێ کوردە کو ئەڤ پەرتوک سالا ١٦٥٩ێ هاتی یە نڤێسین. د ڤێ پەرتوکێ دە دبێژە کورد و بەلوج یەک نژادن. [١٣]

هەر وەها رێڤەبەرێن نەتەوەیی و لەشکەری یێن بەلوچان ناڤێ کورد ل خۆ دکەن. هنەک ژ وان کەسایەتیان ئەڤەن: عەلیشێڕ کورد، شێڕزەمان کورد، ئەنوار کورد، یارجان کورد…

کورد و بەلوچ، کوردستان و بەلوجیستان
کورد و بەلوچ، کوردستان و بەلوجیستان

ئاریەن (ئاری) کینە؟

زمانێن هند ئەورۆپی ئانگۆ زمانێن ئاری
زمانێن هند ئەورۆپی ئانگۆ زمانێن ئاری

هندەک زانیاری دبێژن ئاری ژ قافقازیا بەلاڤی جیهانێ بونە [١٤]. لێ بەلێ لێکۆلینێن زانستی یێن دوماهی ئاشکرا دکەن کو ئاری ژ باکورێ کوردستانێ بەلاڤی جیهانێ بونە (Science, Tîrmeh – 2012).


کێم زێدە بەری ٤ هەزار سالان ئاری ژ بەر سەبەبێن جودا ژ کوردستانێ بەلاڤی ڤان وەلاتان بونە:

– هندەک ژ وان چونە روسیا و ل وێدەرێ مان. هندەک ژی سەر روسیا رە دەرباسی ئەورۆپا بونە. ئانکو چاند و زمانێن فرەنسی، روسی، ئینگلیزی، ئیتالی، ئیسپانی، ئالمانی، سوێدی، روسی، مۆلدۆوی، ئوکراینی و گەلەکێن دی ئاری نە و ژ کوردستانێ هاتینە.

– هندەک ئاری دەرباسی هندستان و پاکستانێ دبن، زمان و چاندا ئاریان ل ڤێ دەڤەرێ بەلاڤ دکن. [١٥]

ڤان گەلان ناڤێ ئاریەن ل خۆ دکرن. دەما ئەم بەرێ خۆ ددەن کتێبا زەردەشتیان یا قەدیم ئاڤێشتایێ و کتێبا قەدیم یا (ئاڤێستا) و (ریگ ڤەدا) دبێژن واتەیا پەیڤا ئاری ئەڤە: پاک، پاقژ، ازاد، مەزن، گەورە [١٦]

ئێرانزەمین

ئێرانزەمین ئانگۆ ئاریانام
ئێرانزەمین ئانگۆ ئاریانام

ناڤێ ئێران و ئیران ژ پەیڤا ئاریەن هاتیە پەیداکرن. کتێبا زەردەشتییان ئاڤێستا و یا هندستانیان ریگ ڤادا دا ئەڤ پەیڤ وەکی ئاریانام هاتی یە نڤێسین.

نەورۆز و نەتەوەبون

بەری کو گەلێن ئاری ل سەرانسەرێ کوردستانێ بەلاڤ دبن، دەولەتا ساکا (ئسکیت) و دەولەتا ئاشوری زۆردەستی ل خەلکێ کوردستانێ دکر. لەوما ئاری ل گەل نشتەجهێن کوردستانێ پەیمانەکێ چێدکن و ل هەمبەر زۆردەستیێ سەرهلدانێ دکەن و سەرفراز دبن، دەولەتا مەدیا ئاڤا دکەن. سەر ناڤێ ڤێ سەرفرازیێ جەژنا نەورۆزێ پیرۆز دکەن.

د قۆناخەکا درێژ دە ئەڤ گەلێن کوردستانی زمان و چاندا ئاری قەبول دکەن و دبن یەک نەتەوە.

هندەک دینێن ل کوردستانێ پەیدا بونە

گەلەک کەس دزانن کو پەیڤا دین عەرەبی یە. لێ بەلێ ب عەسلێ خۆ (د کوکا خوە دا) دین پەیڤەکا ئاری یە ئانکۆ کوردی یە. بۆ نمونە، زەردوشت پێغەمبەری ژ بۆ دینێ خۆ نەدگۆت زەردوشتی، دگۆت “بەهدین”.

ڤان سالێن داوین ل شونا پەیڤا دین پەیڤا ئۆل تێ بکارئانین. هەلبەستڤانێ کورد فەقیێ تەیران د هەلبەستەکا خۆ دا پەیڤا ئۆلداش بکار ئانی یە. گەلەک کەسان هزر کرنە کو رامانا(هەڤباوەری) ددەت. لێ بەلێ ئەڤ پەیڤەکا تورکی یە و رامانا وێ هەڤرێ یە (یۆل-داش). ئانگۆ ئۆل ژ یۆل یا تورکی هاتی یە پەیداکرن.
ئانگۆ دین کوردی یە و رامانا یاسا، ئەخلاق و باوەری ددەت.

دینێن وەکی یەزدانی (عەلەوی، ئێزدی، یارێسان) و زەمانی (زورڤانی) کوردستانی نە بەریا دەستهەلاتا ئاریان هەبون. ل باکورێ کوردستانێ عەلەوی هەنە کو باوەریا وان وەک یا یارێسانانە.
پشتی چاند و زمانێ ئاری ل کوردستانێ بەلاڤ دبن، زەردوشت پێخەمبەر دینێ ب ناڤێ بەهدین بەلاڤ دکە کو ئیرۆ ژ ڤی دینیرە دبێژن زەردوشتی. واتەیا پەیڤا بەه: باش، بهەشت، قەنجە. واتەیا پەیڤا دین ژی یاسا، قانون، ئەخلاق و باوەری یە.

زەردوشتیێ گەلەک باندۆر(کارتێکرن) ل ڤان دینێن قەدیم کری یە و ڤان دینان ژی باندۆر ل زەردوشتیێ کری یە. گەلەک کەس هزر دکەن کو ئەزدایەتی ب عەسلێ خۆ زەردەشتی یە. لێ بەلێ ئەڤ رامانەکا خەلەتە. ئێزدایەتی بەری زەردەشتیێ هەبوو.

ئالایا کوردستانێ

ئالایا کوردستانێ و سەمبۆلێن ئارییان
ئالایا کوردستانێ و سەمبۆلێن ئارییان

ئالایا کوردستانێ ژ رەنگ و نیشانێن ئاریان پێکدهێت. د دیرۆکا ئاریان دا، هەر دەم د ئالایێ دە رەنگێ سپی و ل سەر رۆژا زەر هەبو. ئەڤرۆ ژی رۆژ نیشانا کوردبونێ یە. کورد بۆ سەرۆکێن خۆ دبێژن میر. رامانا پەیڤا میر رۆژ”ە. بۆ نمونە بەری ژ دایکبونا عیسا پێخەمبەری پێشیێن کوردان ئیمپراتۆریا ب ناڤێ زیلان ئاڤاکربون. بۆ رێبەرێن وێ دەولەتێ دگۆتن میرداد. (میردادێ ١ێ، میردادێ ٢ێ، میردادێ ٣یێ…).

مە د ڤێ گۆتارا یەکەمین دا عەسلێ کوردان ناس کر. د بەشا دویێ دا ئەم دێ ل سەر ڤێ بنگەهێ دیرۆکا نەورۆزێ یا راستەقین پێشکێش بکەین.

ئالایا کۆمارا ئاگری، ١٩٢٧-١٩٣١
ئالایا کۆمارا ئاگری، ١٩٢٧-١٩٣١
ئالایا کوردتسانێ ل بۆتانێ ١٩٢٠ئان
ئالایا کوردتسانێ ل بۆتانێ ١٩٢٠ئان
ئالایا کۆمارا کوردستانێ، مەهاباد، ١٩٤٥
ئالایا کۆمارا کوردستانێ، مەهاباد، ١٩٤٥

چاڤکانی Çavkanî

[1] Viladimir Minorsky, Encyclopaedia of Islam, “Kurd”.
[2] “Ansîklopediya Îslamê de kurd û Kurdistan”ji aliyê weşanên DOZ ve hatiye çapkirin û têde beyan kiriye li serê dîrokê ka kîjan cîranên kurdan jêre çi gotine. Li rûpelên 41-48’ê wiha dibêje:
Sûmerî (Sumerians) berî 5 hezar salan digotin pêşiyên me: Karda, Kurtî ve Gutî,
Babîlî (Babylonians): Garda û Karda,
Asûr (Assyrians): Qurtî û Gutî,
Grek , Yunan (Greks): Kardux ve Gordux,
Ermenî (Armenians): Kortukh û Gortaî (Kardo/Kardox),
Pers (Fars, Persians): Gurd an jî Kurd,
Sûryanî (Syrians) Şunu derlerdi : Kardu û Kurdaye,
Îbranî/Yahudî û Kildanî (Hebrews and Chaldeans): Kurdaye,
Aramî û Nestûrî (Armamic and Nestorians): Kadu,
Li destpêka Îslamê ereban (Arabs): Kurd (Pirjimara wê: Ekrad),
Pz. Sedsala 7’ê Ewropiyan (Europeans): Kurd
[3] Sûmeriyan ji bo “çiyayî” digotin “kur”. Ji berk u kurdên niştecih li derdorê çiyayan dijîn jêre digotin “kurtî” ango “çiyayî”. Heger wê heyamê ji hinek qewmên din ên li welatên din re jî gotibin “kurtî” ew nayê wê wateyê ku eynî qewm in.
[4]Makers of Civilization in Race and History (1929), P.114
[5] Mela Ehmedê Xasî, Mewlîd, Tadayox: W. K. Merdimîn, Hîvda İletişim, Îstanbul [2008]
[6] Not: Nivîsara Zazakî ya yekemîn kitêba Mewlûdê Nebî ye ku bi zazakî û pîtên erebî hatiye nivîsandin ji aliyê Ehmedê Xasî ve. Li destpêka kitêbê ji zimanê “zazakî” re dibêje “kirdî” û “Mewlûdê Kirdî”. Dema hinekan ev ji tîpên erebî qûlipandin bo latînî peyva “kirdî” jê rakirin.
[7] http://www.etymonline.com, “-stan”
[8] O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 53-54, 115-116, 178-179, , Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim, Stenbol
[9] Hind-Avrupalıların İzinde,
[10] O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 53-54, 115-116, 178-179, , Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim, Stenbol
[11] Izady, Kürtler, S. 71, Doz Yayınları, İstanbul
[12] Kitêbek gelek baş hey eli ser vê mijarê ku ji zankoya Oxfordê Prof. George Rawlinsonî nivîsaniye. Ji aliyê weşanên Doz ve hatiye wergerandin bo tirkî. Bi navê “Medya Krallığı”.
[13] Izady, Kürtler, S. 187, Doz Yayınları, İstanbul
[14] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H
[15] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H
[16] Ancyclopaedia Iranica, “Aryans”, Aryan”

وەڵامێک بنووسە